Tôi Phân Tích 5 Lớp Nghĩa Của Đá Gà Bali: Kết Luận Bất Ngờ
Deep Play: Notes on the Balinese Cockfight là bài luận năm 1973 của nhà nhân học Mỹ Clifford Geertz, in trong The Interpretation of Cultures, đọc trò chọi gà ở Bali, Indonesia như một văn bản văn hóa....
Tôi Phân Tích 5 Lớp Nghĩa Của Đá Gà Bali: Kết Luận Bất Ngờ
Deep Play: Notes on the Balinese Cockfight là bài luận năm 1973 của nhà nhân học Mỹ Clifford Geertz, in trong The Interpretation of Cultures, đọc trò chọi gà ở Bali, Indonesia như một văn bản văn hóa chứ không chỉ là cờ bạc. Khái niệm "deep play" mượn từ Jeremy Bentham, chỉ ván cược có mức đặt cao đến mức xét theo toán học là phi lý. Geertz thấy điều ngược trực giác: ở các trận lớn, tiền cược trung tâm giữa hai chủ gà vừa lớn vừa cân bằng, nên giá trị kỳ vọng gần bằng không, còn thứ bị đem ra đặt cược thật sự là địa vị xã hội. Ông đến Bali năm 1958 và chỉ được dân làng chấp nhận sau khi cùng họ chạy trốn một cuộc đột kích của cảnh sát. Lời khuyên thực tế: trước khi kết luận ai thắng ai thua ở bất kỳ trò cược nào, hãy tách phần tiền khỏi phần ý nghĩa.
Câu hỏi bài này trả lời là: vì sao những người đàn ông Bali sẵn sàng đặt cả tháng thu nhập lên một con gà mà họ biết rõ không mang lại lợi nhuận? Nói thật với bạn, phần lớn người đọc lướt qua bài luận này rồi chỉ nhớ đúng một câu: "đá gà là cờ bạc". Kết luận ấy dễ, nhưng sai ở chỗ quan trọng nhất. Geertz không hỏi ai thắng bao nhiêu tiền. Ông hỏi người ta đang nói gì với nhau qua những con gà đó, và câu trả lời chạm đến cấu trúc của cả một xã hội. Tôi đã đọc lại bài luận cùng các phản biện của giới nhân học, rồi tách nó thành năm lớp nghĩa: tiền, địa vị, phe nhóm, bản sắc đàn ông và nghệ thuật kể chuyện. Mỗi lớp đều có thể kiểm chứng bằng đối chiếu văn bản, và lớp thứ hai khiến tôi, một người quen nhìn mọi thứ qua xác suất, phải xem lại cách mình dùng chữ "phi lý".
Muốn đọc thêm những phân tích về văn hóa chọi gà trong khu vực, bạn có thể ghé Trường Đá Gà để xem kho nội dung của chúng tôi.
Nếu bạn chưa đọc Geertz lần nào: nên bắt đầu từ đâu?
Hãy bắt đầu từ cảnh cảnh sát đột kích năm 1958, vì đó là chìa khóa của cả bài luận. Sau đó đọc phần mô tả luật chơi và hệ thống cược trung tâm, cược phụ. Phần lý thuyết về địa vị nên để cuối cùng, khi bạn đã có đủ dữ kiện.
Bài luận mở bằng một tình huống gần như hài kịch. Geertz và vợ là Hildred Geertz đến một ngôi làng ở Bali và bị dân làng đối xử như thể họ không tồn tại. Đến một buổi chiều, cảnh sát ập vào một sới gà đang có hàng trăm người, vì chính quyền Indonesia lúc đó coi chọi gà là thói xấu của một xã hội lạc hậu. Cả làng tán loạn và hai vợ chồng cũng chạy theo, rồi nấp chung với một gia đình. Hôm sau, mọi người bỗng nói chuyện với họ như người quen cũ. Tôi muốn bạn chú ý một điều mà các bản tóm tắt thường bỏ qua: nhà nhân học này được chấp nhận không phải nhờ phương pháp, mà nhờ một cú chạy trốn đúng lúc.
Sau cảnh mở đầu, Geertz mô tả trận đấu chi tiết đến mức khô khan. Gà được gắn một lưỡi thép nhọn ở chân, trận đấu chia hiệp theo một chiếc gáo dừa đục lỗ thả nổi trong nước, và theo mô tả của ông, gáo chìm sau khoảng 21 giây. Luật được ghi trong một bản thảo lá cọ do trọng tài giữ. Chi tiết nhỏ ấy cho thấy cả một thứ pháp luật dân gian đang vận hành bên ngoài luật nhà nước.
Thứ tự đọc tôi đề xuất, dành cho người mới:
- Đoạn mở đầu về cuộc đột kích của cảnh sát và việc được dân làng chấp nhận.
- Phần mô tả sới gà, luật chơi và cách tính giờ bằng gáo dừa.
- Phần phân biệt cược trung tâm với cược phụ.
- Phần bàn về "deep play" và Jeremy Bentham.
- Phần kết về cockfight như một "văn bản" mà người Bali tự đọc về chính họ.
Để nắm bối cảnh học thuật, bạn có thể xem trang Wikipedia về bài luận. Trang này mô tả đây là "1973 essay by Clifford Geertz", và chính nó cũng gắn nhãn cảnh báo "This article needs more citations". Đúng là một sự mỉa mai: bài luận nói về cách đọc văn bản, còn trang giới thiệu nó thì thiếu nguồn dẫn. Bài luận từng xuất hiện trên tạp chí Daedalus năm 1972 trước khi vào sách. Với những ai mới làm quen, hướng dẫn đọc nhân học văn hóa cho người mới sẽ giúp bạn không bị lạc giữa thuật ngữ.
Nếu bạn thích toán: cược sâu có thật sự phi lý?
Không hẳn. Với Bentham, deep play phi lý vì mức thua tiềm tàng lớn hơn mức thắng kỳ vọng. Nhưng Geertz chỉ ra rằng ở Bali, ván càng lớn thì kèo càng cân, nên kỳ vọng tiền gần bằng không. Phần phi lý nằm ở chỗ người ta đặt cược thêm một thứ khác ngoài tiền.
Tôi sẽ nói thẳng, vì tôi tin bạn chưa làm phép tính này bao giờ. Giả sử một cược phụ ở kèo 10 ăn 9, tức là bạn bỏ 10 để lấy lại 19 nếu thắng. Điểm hòa vốn khi đó là xác suất thắng 10/19, tức khoảng 52,6%. Với kèo 2 ăn 1, bạn bỏ 2 để thắng 1, điểm hòa vốn là 66,7%. Geertz ghi nhận các kèo phụ ở Bali dao động từ khoảng 10-9 đến 2-1. Điều thú vị là trong ván nhỏ, kèo lệch nhiều hơn, còn trong ván lớn thì kèo gần như ngang nhau. Mô hình duy lý nói điều ngược lại: tiền lớn nên khiến người ta tính toán kỹ hơn, tức là tìm kèo có lợi chứ không phải kèo cân.
Muốn biết cách tôi quy đổi kèo sang xác suất hòa vốn cho từng tỷ lệ, bạn có thể xem tiếp phần tổng hợp của chúng tôi.
Vậy tại sao kèo lại cân? Cách đọc của Geertz là tiền ở đây chủ yếu dịch chuyển trong cùng một mạng lưới họ hàng và liên minh, chứ không rời khỏi cộng đồng. Một người thường đặt vào gà của họ hàng hoặc đồng minh, và hiếm khi cược chống lại gà của người thân. Vì thế các cược phụ tự điều chỉnh theo phe. Với dân toán, đây là điểm đáng giá nhất: phân tích kỳ vọng ở cấp cá nhân sẽ cho ra kết quả vô nghĩa nếu bạn bỏ qua cấu trúc nhóm đứng sau mỗi ván. Một người thua 100 và một người thắng 100 trong cùng một làng không tạo ra mất mát ròng cho làng, nhưng tạo ra một sự xếp hạng lại về danh dự. Đó là lý do bạn nên thận trọng khi nghe ai đó nói "người Bali đặt cược phi lý": chữ "phi lý" chỉ đúng khi bạn đã giả định trước rằng tiền là thứ duy nhất bị đặt cược. Bạn cũng có thể xem Wikipedia về Jeremy Bentham để hiểu vì sao ông xem những ván cược kiểu này là điều pháp luật nên ngăn cản.
Một thống kê nhỏ để bạn nhớ:
- Kèo 10-9: cần thắng hơn 52,6% số ván mới hòa vốn.
- Kèo 3-2: cần thắng hơn 60% số ván.
- Kèo 2-1: cần thắng hơn 66,7% số ván.
- Kèo càng lệch thì người đặt vào cửa dưới càng cần thắng ít hơn, nhưng mỗi lần thắng chỉ nhận được ít hơn tiền gốc.
Nếu bạn mê đá gà Việt Nam: bài luận này dạy được gì?
Nó dạy bạn nhìn đá gà như một hệ thống ý nghĩa gồm luật, danh dự và quan hệ cộng đồng, thay vì chỉ nhìn tỷ số. Bạn sẽ đánh giá giống gà, kỹ thuật luyện và luật sới sâu sắc hơn khi hiểu vì sao người ta quan tâm đến những thứ đó.
Có một sự thật hiển nhiên mà tôi không muốn bạn quên: pháp luật Việt Nam cấm đánh bạc trái phép, được quy định tại Điều 321 Bộ luật Hình sự 2015. Bài này vì thế là bài đọc về văn hóa, không phải lời mời đặt cược. Trường Đá Gà xây dựng nội dung theo hướng đó: giống gà chọi, kỹ thuật luyện, luật trường gà và lịch sử đá gà Việt Nam. Nếu bạn từng nghe người chơi lâu năm ở Bình Định hay miền Tây kể về giống gà nòi, bạn sẽ nhận ra cùng một mô thức Geertz mô tả: người ta nói về con gà bằng giọng của người nói về con người. Gà có "tướng", có "dòng", có "tính", và chủ gà được đánh giá qua con gà của mình. Đọc bài luận xong, bạn sẽ không còn thắc mắc vì sao một người nuôi gà nghèo lại chăm chút con gà hơn cả chăm xe máy.
Năm lớp nghĩa tôi rút ra từ bài luận, theo thứ tự tôi thấy chúng lộ ra khi đọc:
- Tiền: cược trung tâm giữa hai chủ gà và các cược phụ xung quanh, nơi con số chỉ là bề mặt.
- Địa vị: thua một ván là mất mặt trước làng, và đây là lớp quan trọng nhất theo Geertz.
- Phe nhóm: ai đứng cùng phe với ai thể hiện rõ qua việc đặt vào con gà nào.
- Bản sắc đàn ông: con gà là sự phóng chiếu của chủ nó, với tất cả những ẩn dụ ngầm.
- Kể chuyện: theo Geertz, trận đấu là câu chuyện cộng đồng tự kể về chính mình, lặp lại hết lần này đến lần khác mà không ai chán.
Muốn đào sâu từng lớp theo ngữ cảnh Việt Nam, hãy xem thêm các bài của chúng tôi về giống gà chọi và cách nhận biết dòng gà cũng như luật trường gà và cách trọng tài xử lý.
Những cái bẫy nào hay gặp khi đọc Deep Play?
Có bốn cái bẫy chính: coi đây là bằng chứng nói chung về cờ bạc, tin rằng một ngôi làng đại diện cho cả Bali, quên rằng Geertz cũng là người diễn giải chủ quan, và nhầm "deep play" với nghiện cược. Tránh được cả bốn là bạn đã đọc hơn đa số.
Cái bẫy đầu tiên là biến bài luận thành lời biện hộ. Geertz không nói đá gà vô hại. Ông mô tả một hoạt động mà tiền mất thật, người ta nợ thật, và cảnh sát cũng có lý do của họ. Bẫy thứ hai nằm ở quy mô: toàn bộ phân tích dựa trên quan sát tại một vùng và một giai đoạn. Một số nhà phê bình cho rằng ông khái quát quá rộng, và cũng chỉ ra rằng góc nhìn của bài luận gần như hoàn toàn là của đàn ông. Tôi đồng ý với phần lớn phê bình đó, nhưng tôi không đồng ý rằng chúng làm sập lập luận chính. Chúng chỉ buộc bạn đọc nó như một giả thuyết có chứng cứ, không phải định luật. Bẫy thứ ba là tin vào chữ "thick description" (mô tả dày) như một công thức; Geertz mượn khái niệm này từ triết gia Gilbert Ryle, và nó chỉ có ích khi đi kèm dữ kiện cụ thể. Bẫy cuối cùng, và nguy hiểm nhất với người chơi, là đem khái niệm "deep play" áp vào hành vi của chính mình để hợp thức hóa việc đặt cược quá tay. Với nhận diện dấu hiệu chơi vượt khả năng, bạn sẽ thấy ranh giới giữa hiểu một nền văn hóa và tự biện hộ cho bản thân mỏng đến mức nào. Hãy tham khảo thêm tiểu sử học thuật của ông tại Wikipedia về Clifford Geertz.
Kiểm tra sau 30 ngày: bạn đã hiểu gì?
Sau 30 ngày, bạn nên giải thích được bằng lời của mình vì sao tiền không phải thứ chính bị đặt cược, chỉ ra được ít nhất một hạn chế của bài luận, và áp được cách đọc "nhiều lớp nghĩa" vào một thực hành văn hóa khác mà bạn quan tâm.
Đây là lịch kiểm tra tôi dùng, theo kiểu của người thích đo lường:
- Tuần 1: đọc bài luận một lượt, ghi lại mọi con số và mọi tên riêng, bao gồm 1958, 1973, Bali và Bentham. Nếu bạn không nhớ được ba trong số đó, đọc lại.
- Tuần 2: tự tính điểm hòa vốn cho ít nhất năm tỷ lệ kèo khác nhau và so với bảng ở trên.
- Tuần 3: đọc ít nhất một bài phê bình Geertz và viết ra điều bạn đồng ý, điều bạn không.
- Tuần 4: viết một đoạn 200 từ phân tích một thực hành văn hóa gần bạn, như thi gà ở hội làng hoặc một trò chơi dân gian, qua đúng năm lớp nghĩa ở trên.
Tôi dám cá là phần lớn bạn sẽ bỏ ở tuần 3, vì đọc phản biện luôn khó chịu hơn đọc điều mình đã tin. Chính ở đó bạn mới thực sự học được điều gì đó.
Tóm lại, Deep Play không phải bài viết về gà, cũng không hẳn về tiền. Đó là bài về việc một cộng đồng dùng một trò chơi có rủi ro để nói điều mà họ không thể nói thẳng. Khi bạn hiểu điều đó, các cuộc tranh luận về chuyện cược có "đáng" hay không bỗng trở nên hời hợt. Nếu bạn muốn tiếp tục đọc theo hướng này với nội dung tiếng Việt về giống gà, luyện gà, luật sới và lịch sử đá gà, Trường Đá Gà đang tập hợp những bài viết đó.
Câu hỏi thường gặp
Q: Deep Play: Notes on the Balinese Cockfight là gì?
A: Đây là bài luận nhân học năm 1973 của Clifford Geertz về trò chọi gà ở Bali. Bài viết xuất hiện lần đầu trên tạp chí Daedalus năm 1972, sau đó được đưa vào tuyển tập The Interpretation of Cultures. Geertz dùng cuộc chọi gà để cho thấy một xã hội có thể "đọc" chính mình qua một nghi thức công khai, trong đó tiền, danh dự và quan hệ họ hàng đan vào nhau.
Q: "Deep play" nghĩa là gì và khác gì cờ bạc thông thường?
A: Deep play là ván chơi có mức cược cao đến mức, xét theo lợi ích kỳ vọng, người tỉnh táo không nên tham gia. Khái niệm này đến từ Jeremy Bentham. Khác biệt với cờ bạc thông thường là Geertz không xét động cơ kiếm tiền, mà xét ý nghĩa xã hội của ván cược. Ở Bali, ván càng lớn thì kèo càng cân, nghĩa là người ta bỏ tiền ra để tranh địa vị chứ không để hưởng chênh lệch.
Q: Làm sao đọc bài luận này mà không bị lạc?
A: Hãy đọc theo năm bước: cảnh đột kích, luật chơi, hai loại cược, khái niệm deep play, rồi phần kết về "văn bản văn hóa". Mỗi bước khoảng 15 đến 20 phút nếu bạn ghi chú. Đừng cố hiểu hết thuật ngữ ngay lần đầu, vì Geertz giải thích khái niệm bằng ví dụ ở các đoạn sau. Đọc lần hai chỉ để đối chiếu với phần phê bình.
Q: Đá gà Bali khác đá gà Việt Nam như thế nào?
A: Điểm khác lớn nhất là bối cảnh pháp lý và nghi lễ. Ở Bali, chọi gà có gốc rễ trong nghi thức tôn giáo và cộng đồng, còn tại Việt Nam, pháp luật cấm đánh bạc trái phép theo Điều 321 Bộ luật Hình sự 2015. Hai nơi giống nhau ở chỗ con gà được xem như phần mở rộng của người chủ, vì thế các cuộc bàn tán về giống và tướng gà luôn mang tính xã hội mạnh.
Q: Vì sao tôi vẫn thấy phần phân tích của Geertz chưa thuyết phục?
A: Bạn không đơn độc, vì bài luận bị phê bình ở ba điểm chính. Thứ nhất, dữ liệu chủ yếu đến từ một vùng nhỏ nên khó khái quát. Thứ hai, góc nhìn gần như hoàn toàn của đàn ông. Thứ ba, cách diễn giải của người quan sát có thể áp đặt ý nghĩa lên người được quan sát. Đọc thêm một bài phản biện sẽ giúp bạn giữ cân bằng và dùng bài luận như một giả thuyết, không phải kết luận cuối cùng.
Q: Đọc bài luận này có tốn tiền không?
A: Bài luận có trong tuyển tập The Interpretation of Cultures, bản in thường có giá từ vài trăm nghìn đồng, nhưng bạn có thể mượn ở thư viện đại học hoặc đọc các bản tóm tắt miễn phí trên Wikipedia. Hãy chọn bản gốc nếu muốn học nghiêm túc, vì các bản tóm tắt thường bỏ qua chi tiết số liệu và phần mô tả luật chơi, mà đó mới là phần giúp bạn kiểm chứng lập luận.